Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Những năm gần đây, hàng loạt cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước đã tìm thấy nhiều con tàu cổ đắm với hàng trăm ngàn cổ vật ở vùng biển Việt Nam tại Phú Quốc, Hòn Dầm (Kiên Giang), Hòn Cau (Vũng Tàu), Cà Ma-u, Cù Lao Chàm (Quảng Nam) và Bình Thuận. Vừa qua, Bình Định cũng xác định được một tàu cổ đắm tại vùng biển cửa Hà Ra (xã Mỹ Đức, huyện Phù Mỹ).

Thợ lặn và cổ vật vớt lên tại tàu đắm.

Ngay sau khi nhận được tin báo của ngư dân về việc có một số thợ lặn bắt tôm hùm vớt được cổ vật gốm sứ và tiền đồng tại vùng biển xã Mỹ Đức, Bảo tàng Tổng hợp Bình Định đã phối hợp với Công ty TNHH Trục vớt - Cứu hộ và Kinh doanh nhà Đoàn Ánh Dương, Đồn Biên phòng 312 và Trung tâm Văn hóa - Thông tin huyện Phù Mỹ kiểm tra. Qua đó, xác định được vị trí có cổ vật nằm ở tọa độ 14o20’540 vĩ Bắc và 109o11’837 kinh Đông, cạnh Hòn Rùa, ngoài cửa biển Hà Ra. Sau đó, Bảo tàng Tổng hợp tiếp tục phối hợp để tiến hành khảo sát thăm dò xác định vị trí tàu đắm, trữ lượng cổ vật tại tọa độ trên.

Công ty TNHH Trục vớt - Cứu hộ và Kinh doanh nhà Đoàn Ánh Dương đã tổ chức thực hiện đúng quy trình phân ô, chia kíp lặn từ tâm tọa độ theo bán kính 50m, ở độ sâu 32m. Toàn bộ khu vực khảo sát đều là đá ngầm. Kết quả đã thu về, giao cho Bảo tàng Tổng hợp, một số cổ vật gốm sứ và tiền đồng. Qua kết quả khảo sát, Công ty TNHH Trục vớt - Cứu hộ và Kinh doanh nhà Đoàn Ánh Dương kết luận: “Việc tàu đắm tại tọa độ trên là có thật, nhưng do tàu đắm nằm trên khu vực đá ngầm, cộng với nhiều yếu tố khác tác động, đã làm cho con tàu không còn tồn tại…”. Dẫu vậy, đây cũng là lần đầu tiên, vùng biển Bình Định tìm thấy được tàu cổ đắm cùng nhiều cổ vật.

Cổ vật tìm thấy ở tàu đắm cửa Hà Ra gồm tiền đồng và nhiều loại hình đồ gia dụng như đĩa, bát, âu, cốc, bình… không có đồ lớn. Hầu hết là đồ men ngọc, một số ít men trắng và men nâu, loại hình gốm ám họa (vẽ chìm). Nhiều hiện vật khi vớt lên, vẫn còn nguyên hiện trạng đồ nhỏ được chồng xếp thứ tự trong đồ lớn. Đĩa loại lớn nhất đường kính 34 cm, có thành cong và mép bẻ ra ngoài, chân cao. Một số đĩa nông lòng có mép thẳng, bắt đầu uốn thẳng lên từ mép đĩa, đa phần đĩa có hoa văn nạo lòng máng ở thành và in cánh hoa cúc chìm ở lòng đĩa. Có loại bát sâu lòng, thành cong, đường kính miệng 20cm. Thành bát có hoa văn dây leo khắc chìm dưới men, lòng bát in chìm hoa cúc. Lại có loại bát miệng loe xiên, ve lòng, men phủ chưa đến chân bát, màu men xanh nhạt và mỏng hơn. Âu có đường kính 15cm, không in khắc hoa văn. Lòng âu men chỉ tráng phần trên miệng, phần dưới và lòng không men. Loại hình bình lớn cao 30cm có vai nở rộng, không tráng men và không có hoa văn; bình nhỏ dáng trái đào, có hai quai. Riêng loại hình cốc tìm thấy nhiều và còn nguyên vẹn nhất. Tiền đồng tìm thấy khá nhiều, đóng kết thành từng khối, tiền còn tốt, chữ rõ nét, chủ yếu là tiền thời Tống.

Một số cổ vật tàu đắm tại Hòn Rùa cửa Hà Ra.

Theo nhận định của một số chuyên gia gốm sứ trong nước cũng như nước ngoài: cổ vật gốm sứ vớt được từ tàu đắm ngoài cửa biển Hà Ra thuộc thời kỳ Tống Nguyên (Trung Quốc), khoảng thế kỷ XIII - XIV. Chiếc tàu bị đắm là tàu buôn Trung Quốc đang trên tuyến hải hành Bắc - Nam, bị đắm khoảng thế kỷ XIV. Việc tìm thấy một số lượng lớn tiền trên tàu, có thể đoán định, tàu đã ghé cảng thị Hội An trao đổi, mua bán trước khi bị đắm. Như vậy, lượng hàng gốm sứ trên tàu buôn đã vơi đi một phần. Vì vị trí tàu đắm nằm trên khu vực đá ngầm (kéo dài đến Hòn Rùa), nên tàu không được cát chôn vùi. Qua nhiều thế kỷ, sóng bão và dòng nước ngầm đã làm phá vỡ tàu. Do đó, qua 2 đợt khảo sát đã không tìm thấy xác tàu, còn cổ vật gốm sứ bị hỏng rất nhiều và một số cổ vật trôi dạt rải rác dưới đá san hô.

Việc lần đầu tiên phát hiện con tàu cổ đắm tại vùng biển tỉnh Bình Định có giá trị to lớn về khảo cổ học dưới nước, góp phần định hình con đường tơ lụa trên biển và khẳng định: vùng biển Bình Định từng là lộ trình và nơi dừng chân trao đổi mua bán của các con tàu xa xưa trên tuyến hải hành Bắc - Nam trong khu vực.

Nguyễn Thanh Quang