Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do cho dân tộc. Tuy nhiên, niềm vui ngày độc lập cũng đi liền với muôn vàn khó khăn, thử thách: nạn đói hoành hành, hơn 90% dân số mù chữ, cùng nguy cơ xâm lược từ bên ngoài. Tất cả đe dọa nền độc lập non trẻ.
Nhận thức sâu sắc rằng “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”, Chính phủ Lâm thời do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu xác định chống nạn đói và “diệt giặc dốt” là hai nhiệm vụ cấp bách, cần thực hiện ngay để xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng. Từ tầm nhìn đó, phong trào Bình dân học vụ ra đời, thổi bùng tinh thần học tập mạnh mẽ, lan tỏa khắp mọi miền đất nước.”, tái hiện lại chặng đường diệt giặc dốt, đưa hàng triệu người Việt Nam thoát khỏi bóng tối mù chữ, thắp lên ngọn lửa tri thức, góp phần củng cố nền độc lập non trẻ và tạo nền móng tri thức cho sự phát triển lâu dài của đất nước Việt Nam.
Nhân kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9 (1945 -2025), Bảo tàng Lịch sử quốc gia tổ chức trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai
Không gian trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai”
Tại trưng bày, công chúng được tiếp cận những văn bản, sắc lệnh đầu tiên - nền tảng pháp lý cho sự ra đời của phong trào Bình dân học vụ; Sưu tập Lời kêu gọi, thư Bác Hồ gửi nhân dân, cán bộ, giáo viên Bình dân học vụ thể hiện sự quan tâm sát sao và chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với nhiệm vụ diệt giặc dốt; Sưu tập dụng cụ, đồ dùng học tập tự chế giản dị phản ánh tinh thần vượt khó và khát vọng tri thức mãnh liệt của thế hệ học trò trong khói lửa chiến tranh; Chân dung và câu chuyện về những con người tiêu biểu, dẫn dắt phong trào Bình dân học vụ đi đến thành công; Sưu tập khuôn in, sách và tài liệu giảng dạy - những “vũ khí tinh thần” giúp hàng triệu người dân vừa biết chữ vừa thêm yêu tổ quốc; Sưu tập phần thưởng của Bác Hồ, Đảng, Chính phủ tặng các chiến sĩ diệt dốt, đơn vị đạt thành tích, có nhiều đóng góp cho công cuộc xóa nạn mù chữ…Mỗi hiện vật, dù gắn với con người, bối cảnh hay sự kiện khác nhau, đều góp phần kể lại hành trình xóa nạn mù chữ, thắp sáng tương lai cho dân tộc Việt Nam
Công cuộc xóa nạn mù chữ được triển khai khẩn trương trên phạm vi cả nước ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, ngày 2/9/1945. Ngày 8/9/1945, hàng loạt sắc lệnh quan trọng đã được ban hành, đặt nền tảng pháp lý và định hướng cho sự hình thành phong trào. Đó là Sắc lệnh số 17 thành lập Nha Bình dân học vụ; Sắc lệnh số 19 quy định rõ trách nhiệm của chính quyền các cấp và nhân dân trong việc thực hiện nhiệm vụ xóa nạn mù chữ. Sắc lệnh số 20 quy định việc bắt buộc học chữ Quốc ngữ trong toàn quốc, học không mất tiền, hạn trong một năm tất cả mọi người Việt Nam từ 8 tuổi trở lên phải biết đọc, biết viết chữ Quốc ngữ.
Không chỉ dựa trên hệ thống chính sách, công cuộc xóa nạn mù chữ còn được tiếp thêm sức mạnh từ sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 4/10/1945, Người ra Lời kêu gọi toàn dân “Chống nạn thất học”, nhiều lần gửi thư động viên, khích lệ toàn dân tham gia dạy chữ, học chữ, coi việc chống nạn mù chữ là nhiệm vụ cấp bách, gắn liền với sự tồn vong và tương lai của dân tộc.
Tại trưng bày, công chúng lần đầu được tiếp cận sưu tập thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các giáo viên và cán bộ Bình dân học vụ, như: Thư gửi anh chị em giáo viên Bình dân học vụ (01/5/1946); Thư gửi Giám đốc Nha Bình dân học vụ về việc Chính phủ trao tặng Huân chương kháng chiến cho Nha Bình dân học vụ (24/1/1951); Thư khen toàn thể bộ đội Khu 2 và Khu 3 (24/2/1948); và Thư gửi Ty Bình dân học vụ tỉnh Thái Bình (08/9/1952)…Mỗi bức thư là minh chứng sống động về sự quan tâm, chỉ đạo sát sao, khích lệ, khen thưởng kịp thời cán bộ, giáo viên và chiến sĩ nỗ lực trong hành trình “diệt dốt”.
Sưu tập thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh động viên nhân dân tham gia xóa nạn mù chữ
Hưởng ứng chủ trương của Đảng, chỉ đạo của Chính phủ và lời kêu gọi động viên của Chủ tịch Hồ Chí Minh, phong trào Bình dân học vụ nhanh chóng lan tỏa khắp mọi miền đất nước. Không phân biệt già hay trẻ, trai hay gái, miền xuôi hay miền ngược đều hăng hái tham gia học chữ.
Trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, lớp học được mở ở khắp nơi: từ đình làng, bến nước, trong nhà máy đến giữa rừng sâu. Dụng cụ học tập được tận dụng từ các cơ quan, công sở; khi chiến tranh lan rộng, giấy bút khan hiếm, người dân tự chế mo cau, bẹ chuối làm giấy, dùng than củi làm mực. Sưu tập dụng cụ học tập của học sinh Trường Hàn Thuyên (Bắc Ninh) trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp giới thiệu tại trưng bày như: Đèn học tự chế từ vỏ hộp thuốc và hộp kem đánh răng; giấy viết tận dụng từ mo cau, bẹ chuối, bút tự chế… là minh chứng cho tinh thần học tập bền bỉ dù khó khăn thiếu thốn.
Sưu tập dụng cụ học tập được trưng bày tại chuyên đề “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai”
Với phương pháp “đọc lên thành tiếng”, người dạy thường sáng tác những câu hát, vần thơ, ví von để người học dễ nhớ, dễ thuộc. Những giai điệu mộc mạc ấy đã in sâu trong ký ức của nhiều thế hệ: “O tròn như quả trứng gà/Ô thì đội nón, Ơ thì thêm râu”, hay “I, T giống móc cả hai/I ngắn có chấm, tờ dài có ngang”. Hình ảnh ấy đã được nhà thơ Tố Hữu ghi lại đầy xúc động trong bài thơ Việt Bắc:
“Nhớ sao lớp học i tờ
Đồng khuya đuốc sáng những giờ liên hoan...”
Trong vòng một năm (1945 - 1946), phong trào Bình dân học vụ đã lan tỏa mạnh mẽ trên khắp cả nước. Hơn 75.000 lớp học được mở, quy tụ gần 95.000 giáo viên tham gia giảng dạy, giúp hơn 2,5 triệu người biết đọc, biết viết - một kỳ tích chưa từng có trong lịch sử giáo dục Việt Nam.
Từ nền tảng ấy, phong trào tiếp tục phát triển sâu rộng suốt chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954). Giữa bom đạn và gian khổ, hơn tám triệu người dân vừa chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, vừa miệt mài học tập để thoát nạn mù chữ.
Đến năm 1959, các tỉnh, thành vùng đồng bằng và trung du miền Bắc đã cơ bản hoàn thành nhiệm vụ xóa mù chữ cho nhân dân trong độ tuổi từ 12 đến 50, khép lại một giai đoạn đầy nỗ lực và tự hào của nền giáo dục cách mạng Việt Nam.
Trưng bày giới thiệu chân dung các nhân vật tiêu biểu của phong trào Bình dân học vụ
Đó là thành quả của đường lối đúng đắn của Đảng và sự đồng lòng hưởng ứng của nhân dân cả nước. Tại trưng bày, câu chuyện về những con người dấn thân cho sự nghiệp “diệt dốt”, được thể hiện với tất cả sự trân trọng. Đó là cụ Nguyễn Văn Tố, người dành trọn tâm huyết với sự nghiệp “khai dân trí”, đặt nền móng tổ chức, tạo tiền đề quan trọng cho thành công của cuộc đấu tranh diệt “giặc dốt”; Ông Nguyễn Công Mỹ, Tổng Giám đốc đầu tiên của Nha Bình dân học vụ, trực tiếp điều hành và lan tỏa phong trào trên toàn quốc, năm 1949, ông hy sinh khi trên đường đi thăm các lớp học ở Hưng Yên. Sau đó, ông Vương Kiêm Toàn là người kế nhiệm. Dưới sự chỉ đạo của ông, trong hai năm 1949, 1950, ngành giáo dục đẩy mạnh chiến dịch xóa mù chữ ở các vùng tự do, đạt kết quả tuyệt đối tại bốn tỉnh Hà Tĩnh, Thái Bình, Ninh Bình và Hà Nam, giúp thêm gần 3 triệu người biết chữ. Nhờ những đóng góp đó, ông Toàn được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Bằng khen và 2.000 đồng tiền thưởng, một khoản tiền rất có giá trị khi đó và ông Toàn đã dành trọn tiền thưởng để in sách phục vụ nhân dân.
Câu chuyện về những tấm gương tiêu biểu còn được kể lại qua những hiện vật quý như Đặc san “Bình dân học vụ”, ghi danh 17 liệt sĩ đã hy sinh trong phong trào giai đoạn 1946 - 1947; hay “Bằng ghi ơn” của Bình dân học vụ Liên khu III, đề ngày 22/12/1949, tri ân ông Nguyễn Văn Quyền vì sự đóng góp quý báu trong việc in ấn sách phục vụ phong trào học tập của nhân dân.
“Bằng ghi ơn” của Bình dân học vụ Liên khu III, đề ngày 22/12/1949, tri ân ông Nguyễn Văn Quyền
Sưu tập đặc san, báo chí trong phong trào Bình dân học vụ
Sách viết bằng các ngôn ngữ các dân tộc được giới thiệu tại Trưng bày
Phong trào Bình dân học vụ không chỉ lan tỏa tri thức mà còn khơi dậy tinh thần thi đua học tập sôi nổi trong toàn dân. Trưng bày giới thiệu hiện vật Cờ thi đua - giải thưởng luân lưu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng đơn vị đạt thành tích xuất sắc trong phong trào xóa nạn mù chữ; Cùng với đó là “Phần thưởng” đặc biệt: Bức ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh với dòng bút tích ‘Tặng chiến sĩ diệt dốt’ - phần thưởng Người gửi tặng những giáo viên Bình dân học vụ có nhiều đóng góp trong phong trào xóa mù chữ, năm 1958. Bức ảnh này đã được in với số lượng lớn để tặng cho các giáo viên và cán bộ có thành tích xuất sắc trong phong trào, nhằm kịp thời động viên tinh thần “diệt giặc dốt” trên khắp cả nước.
Vượt qua muôn vàn khó khăn, những lớp Bình dân học vụ trong kháng chiến đã thắp lên ngọn lửa tri thức, giúp hàng triệu người biết đọc, biết viết, tạo nền tảng hình thành con người mới, góp phần quan trọng vào sự đi lên của đất nước. Ngọn lửa ấy không chỉ sáng lên trong quá khứ mà còn tiếp tục lan tỏa, truyền cảm hứng và khơi dậy tinh thần học tập suốt đời cho các thế hệ hôm nay, như thông điệp mà Bảo tàng Lịch sử Quốc gia muốn gửi gắm thông qua trưng bày chuyên đề: “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai”.
Thu Nhuần