Tiếp nối chuỗi hoạt động của trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai”, sáng 23/11/2025, Câu lạc bộ Tình nguyện viên Bảo tàng Lịch sử quốc gia (BTLSQG) tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Chữ Quốc ngữ: tên gọi và quá trình chiếm lĩnh vị trí xã hội trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX”.
Toàn cảnh Tọa đàm
Tham dự tọa đàm có bà Phạm Thị Mai Thủy – Trưởng phòng Giáo dục, Truyền thông; bà Bùi Thị Hằng – Phó Trưởng phòng Giáo dục, Truyền thông; các thành viên Câu lạc bộ Tình nguyện viên BTLSQG, cùng đông đảo các bạn học sinh, sinh viên và công chúng yêu thích lịch sử, văn hóa. Đặc biệt, Tọa đàm vinh dự đón tiếp bà Nguyễn Phương Mỹ – cháu nội học giả Nguyễn Văn Vĩnh (một trong trí những thức tiên phong trong việc phổ biến chữ Quốc ngữ giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX).
GS.TS. Vũ Đức Nghiệu – nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) chia sẻ tại Tọa đàm
Diễn giả của tọa đàm là GS.TS. Vũ Đức Nghiệu - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN). Với lối trình bày sinh động, Giáo sư đã dẫn dắt người nghe ngược dòng thời gian, khám phá hành trình hình thành, biến đổi và định danh của chữ Quốc ngữ từ những bước khởi đầu khiêm tốn đến quá trình lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Qua từng lát cắt lịch sử, diễn giả giúp công chúng hiểu sâu hơn giá trị của chữ Quốc ngữ trong sự chuyển mình của văn hóa dân tộc.
Trong phần trình bày, Giáo sư cũng nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa ngôn ngữ và chữ viết. Chữ Quốc ngữ có thể tiếp cận từ nhiều góc độ: văn hóa, lịch sử hay văn tự học. Tuy nhiên, trong khuôn khổ Tọa đàm này, Giáo sư tập trung giới thiệu chữ Quốc ngữ dưới góc độ như công cụ ghi âm tiếng Việt, từ đó lý giải nguồn gốc, ý nghĩa và thời điểm xuất hiện của tên gọi “chữ Quốc ngữ”.
Theo diễn giả, hành trình hình thành và hoàn thiện chữ Quốc ngữ trải qua ba giai đoạn chính:
-Giai đoạn mầm mống (1615–1630): Các giáo sĩ phương Tây bắt đầu sử dụng mẫu tự Latinh để phiên âm tiếng Việt, chủ yếu phục vụ hoạt động truyền giáo.
-Giai đoạn hoàn thiện (1630–1651): Hệ thống phiên âm dần được định hình với việc tách rõ từng âm, bổ sung dấu thanh và ổn định cấu trúc chữ viết.
-Giai đoạn lan tỏa và trở thành chữ viết quốc gia (thế kỷ XIX–XX): Chữ Quốc ngữ được chuẩn hóa, đi vào giáo dục, hành chính và đời sống xã hội, mở ra bước chuyển mình quan trọng trong văn hóa dân tộc.
Giáo sư cũng làm rõ các thuật ngữ liên quan cần phân biệt: Chữ viết - ngôn ngữ; Quốc ngữ - chữ Quốc ngữ; Quốc ngữ - Quốc âm… đồng thời xác định thời điểm thuật ngữ “chữ Quốc ngữ” ra đời. Tên gọi này xuất hiện chính thức trên Gia Định Báo ngày 15/4/1867; song một số nghiên cứu mới cho thấy chữ Quốc ngữ đã được sử dụng sớm hơn, khoảng cuối năm 1866 - đầu năm 1867, trong các ấn phẩm giáo dục của Trương Vĩnh Ký.
Khách mời trao đổi tại Tọa đàm
Phần trình bày của diễn giả đã thu hút sự quan tâm của khách mời. Trao đổi với người tham dự, GS.TS. Vũ Đức Nghiệu nhấn mạnh vai trò của các cá nhân trong việc phổ biến chữ Quốc ngữ giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Những trí thức tiên phong như Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Tố… được xem như những người “dẫn đường”, góp phần đưa chữ Quốc ngữ vào đời sống xã hội.
Các phong trào như Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục và hoạt động của Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ cũng đóng vai trò quan trọng thông qua việc mở lớp học, xuất bản tài liệu và thúc đẩy việc phổ cập chữ viết rộng rãi. Tuy nhiên, để chữ Quốc ngữ thực sự chiếm lĩnh vị trí trong đời sống xã hội, các chính sách của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – đặc biệt phong trào Bình dân học vụ – đã tạo bước ngoặt quyết định. Phong trào không chỉ phổ cập chữ Quốc ngữ rộng khắp mà còn đưa nó vào đời sống sinh hoạt hàng ngày, góp phần xóa mù chữ và nâng cao dân trí.
Bà Nguyễn Phương Mỹ - cháu nội hoc giả Nguyễn Văn Vĩnh chia sẻ tại Toạ đàm
Chia sẻ tại Tọa đàm, bà Nguyễn Phương Mỹ - cháu nội học giả Nguyễn Văn Vĩnh – cho biết:Khi biết Bảo tàng tổ chức tọa đàm qua thông tin trên Facebook, bà đã rủ người thân cùng đến tham dự vì ông nội bà đã dành cả đời tâm huyết cho chữ Quốc ngữ. Bà nhắc lại câu nói được khắc trên mộ ông: “Nước Nam ta mai sau này, hay dở cũng ở như chữ Quốc ngữ”.
Theo bà, qua báo chí và giảng dạy tại Đông Kinh Nghĩa Thục, Nguyễn Văn Vĩnh đã chứng minh rằng chữ Quốc ngữ giúp mọi người nhanh chóng học đọc, viết và diễn đạt, khác hẳn với chữ Hán vốn chỉ dành cho số ít. Bà xúc động cho rằng tiếng Việt là một ngôn ngữ độc đáo, giàu tính nhạc, đáng được trân trọng và gìn giữ.
Bà Bùi Thị Hằng - Phó Trưởng phòng Giáo dục, Truyền thông phát biểu tại Tọa đàm
Phát biểu tại Tọa đàm, bà Bùi Thị Hằng gửi lời cảm ơn chân thành đến GS.TS. Vũ Đức Nghiệu, người đã mang đến những chia sẻ sâu sắc về nguồn gốc, quá trình hình thành và vai trò xã hội của chữ Quốc ngữ. Những kiến thức quý báu này không chỉ giúp công chúng, đặc biệt là các bạn sinh viên, hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của phong trào Bình dân học vụ. Thay mặt Câu lạc bộ Tình nguyện viên, bà Hằng bày tỏ hy vọng sẽ tiếp tục được đón tiếp công chúng đến Bảo tàng trong các sự kiện tiếp theo.
Diễn giả và công chúng chụp ảnh lưu niệm tại Tọa đàm
Khách mời tham quan trưng bày, trải nghiệm viết chữ trên lá chuối khô và chụp ảnh lưu niệm tại trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ – Thắp sáng tương lai”
Tọa đàm mang đến cho học sinh, sinh viên và công chúng - những người yêu thích lịch sử, văn hóa một góc nhìn sâu sắc về quá trình hình thành, phát triển và phổ biến chữ Quốc ngữ. Sự kiện kết nối tri thức lịch sử với trải nghiệm thực tế thông qua hoạt động tham quan và trải nghiệm tại không gian trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ- Thắp sáng tương lai”. Tại đây, công chúng được tiếp cận các hiện vật, tài liệu và hình ảnh về phong trào xóa mù chữ, đồng thời tham gia hoạt động viết chữ trên lá chuối khô - một trải nghiệm gợi nhớ cách học chữ của thế hệ trước. Những hoạt động này giúp người xem hiểu hơn vai trò then chốt của phong trào Bình dân học vụ trong việc xóa mù chữ, nâng cao dân trí và truyền bá tri thức, góp phần phổ biến chữ Quốc ngữ ở Việt Nam giữa thế kỷ XX cũng như ý nghĩa và tầm vóc lịch sử của chữ Quốc ngữ trong đời sống xã hội Việt Nam.
Thu Nhuần