Trong trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ – Thắp sáng tương lai” tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khai mạc ngày 22 tháng 8 năm 2025 (kéo dài đến tháng 12/2025), nhiều hiện vật quý lần đầu tiên được giới thiệu tới công chúng, như: Thư khen của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi toàn thể bộ đội khu 2 và khu 3 về thành tích xoá nạn mù chữ, ngày 24/2/1948; sách “Phương pháp và cách thức dạy vỡ lòng chữ quốc ngữ” do Bình dân học vụ Hà Nội xuất bản năm 1946; Đặc san “Bình dân học vụ” do Nha Bình dân học vụ Trung Bộ xuất bản năm 1947 ghi lại danh tính, chức vụ và quê quán của 17 liệt sĩ Bình dân học vụ đã hy sinh trong hai năm 1946 - 1947; Lời hiệu triệu của Nha Tổng Giám đốc Bình dân học vụ, ngày 8/ 9/1949…
Trong số đó, nổi bật là Huy hiệu Bình dân học vụ (ký hiệu 867/Gy94) – hiện vật do các chiến sĩ cách mạng bị giam tại Nhà tù Côn Đảo vẽ và in năm 1951 để cổ động phong trào học chữ.
Huy hiệu “Bình dân học vụ” của chiến sĩ cách mạng bị giam ở Nhà tù Côn Đảo vẽ và in để cổ động tham gia phong trào Bình dân học vụ trong tù, năm 1951
Ra đời giữa hoàn cảnh ngục tù khắc nghiệt, huy hiệu “Bình dân học vụ” không chỉ là minh chứng sinh động cho tinh thần ham học và ý chí vươn lên của người tù cách mạng, mà còn là biểu tượng của ánh sáng tri thức – ngọn lửa niềm tin không bao giờ tắt giữa bóng tối nhà giam.
Phong trào Bình dân học vụ – Cuộc cách mạng tri thức của dân tộcSau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ phải đối mặt với ba thứ “giặc”: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu. Vì vậy, tôi đề nghị mở một chiến dịch chống nạn mù chữ.” (Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 4, tr.7).
Hưởng ứng lời kêu gọi xóa nạn mù chữ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, phong trào Bình dân học vụ nhanh chóng lan tỏa khắp mọi miền đất nước, mang ánh sáng tri thức đến với hàng triệu người dân.
Dưới ánh đèn dầu nơi thôn quê, giữa rừng núi chiến khu hay trong lòng đô thị, ngọn lửa học chữ đều được thắp sáng. Hàng vạn lớp học Bình dân học vụ được mở ra khắp nơi – từ mái tranh nghèo, sân đình, bến nước đến trụ sở cơ quan, đơn vị – vang lên tiếng thầy giảng, tiếng trò đánh vần rộn ràng đêm đêm. Từ cán bộ, bộ đội, công nhân đến nông dân, phụ nữ, người cao tuổi… ai nấy đều háo hức học chữ, góp sức diệt “giặc dốt”, xây nền móng cho một quốc gia độc lập, văn minh.
Dù bị giam cầm nơi “địa ngục trần gian” – nhà tù Côn Đảo, phong trào học chữ vẫn được các chiến sĩ cách mạng duy trì bí mật và bền bỉ. Trong điều kiện khổ cực, họ viết chữ bằng than, bằng mảnh gạch vỡ, truyền cho nhau từng bài học với khẩu hiệu: “Biến nhà tù thành trường học cách mạng.”
Học để làm người, học để đấu tranh, học để sống còn và học để tiếp tục phục vụ cách mạng khi trở về. Chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, tinh thần hiếu học và ý chí quật cường của người chiến sĩ cách mạng đã làm nên một biểu tượng bất diệt của ánh sáng tri thức Việt Nam.
Học sinh tham quan trưng bày: Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai
Khách tham quan cùng giao lưu với nhân chứng của phong trào Bình dân học vụ năm xưa tại phòng Trưng bày chuyên đề
Sự ra đời của Huy hiệu “Bình dân học vụ”
Trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, các chiến sĩ cộng sản dù bị giam cầm vẫn tranh thủ học tập, không ngừng trau dồi tri thức. Họ hiểu rằng, con đường cách mạng còn dài, và tri thức chính là hành trang quý giá để phục vụ Tổ quốc.
Phong trào học tập, xóa mù chữ được duy trì trong nhiều nhà tù thực dân như Khám Lớn Sài Gòn hay Côn Đảo, trong đó Côn Đảo là nơi tiêu biểu nhất. Dù phải chịu đựng lao tù khắc nghiệt, các chiến sĩ cách mạng vẫn kiên trì học chữ, giúp nhau biết đọc, biết viết. Nhờ tinh thần ấy, 100% tù nhân tại Côn Đảo đã được công nhận xóa mù chữ, phần lớn đạt trình độ phổ cập tiểu học – một thành tích đặc biệt ý nghĩa giữa chốn ngục tù tăm tối.
Chính trong hoàn cảnh đó, Huy hiệu “Bình dân học vụ” đã ra đời.
Huy hiệu được vẽ thủ công trên một mảnh giấy nhỏ, bằng những vật liệu thô sơ do các chiến sĩ cách mạng tự tìm được. Trên đó khắc họa hình ảnh một người đang ngồi trước quyển vở, tay giơ cao bó đuốc rực sáng, phía trên là dòng chữ “Bình dân học vụ”. Bó đuốc ấy tượng trưng cho ánh sáng tri thức soi rọi giữa bóng tối ngục tù – ánh sáng của niềm tin, ý chí và khát vọng tự do.
Về hình thức, tuy huy hiệu giản dị, nhỏ bé, nhưng ẩn chứa trong đó là tinh thần lớn lao đó là tinh thần tự học, tự rèn luyện và khát vọng giải phóng con người.
Chiếc huy hiệu được đồng chí Nguyễn Khang, một cán bộ hoạt động tại Sài Gòn – Chợ Lớn (sau là cán bộ Ban Thống nhất Trung ương), gìn giữ và trao tặng cho Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) vào tháng 9 năm 1958.
Biểu tượng bền vững của tinh thần học tập Việt Nam
Huy hiệu “Bình dân học vụ” là hiện vật lịch sử mang giá trị biểu tượng tinh thần của phong trào học tập trong tù. Không có bút mực, máy in hay giấy tốt, nhưng với ý chí sáng tạo phi thường, các chiến sĩ đã tạo ra huy hiệu bằng những phương tiện thô sơ, chuyền tay nhau để khích lệ tinh thần: “Dù trong ngục tù, ánh sáng tri thức vẫn không tắt”.
Từ phong trào Bình dân học vụ năm 1945 đến nay, tinh thần “học để làm người, học suốt đời” vẫn là giá trị bền vững của dân tộc Việt Nam.
Chiếc Huy hiệu “Bình dân học vụ” từ Côn Đảo chính là minh chứng cho hành trình ấy – hành trình của ánh sáng tri thức vượt lên trên mọi gông xiềng.
Trong không gian trưng bày chuyên đề “Bình dân học vụ - Thắp sáng tương lai”, chiếc huy hiệu được đặt ở vị trí trang trọng, như một “điểm sáng” trong dòng chảy ký ức lịch sử.
Khi dừng lại trước hiện vật, người xem không chỉ hồi tưởng về một thời kỳ hào hùng của dân tộc, mà còn cảm nhận sâu sắc giá trị của việc học – học để làm chủ vận mệnh, học để nuôi dưỡng niềm tin và hy vọng.
Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua, chiếc huy hiệu nhỏ bé ấy vẫn như đang tỏa sáng trong tủ kính trưng bày – ánh sáng của niềm tin và khát vọng học tập không bao giờ tắt.
Từ trong ngục tù Côn Đảo năm 1951, ngọn lửa ấy vẫn được các chiến sĩ cách mạng giữ vững và thắp sáng, trở thành minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của phong trào Bình dân học vụ – một phong trào đã lan tỏa khắp đất nước, góp phần làm rạng rỡ tinh thần hiếu học của dân tộc Việt Nam.
Ngọc Anh
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 4, tr.7.
2.“Học ở nhà tù Côn Đảo”, Báo Quân đội Nhân dân, 5/11/2010.
3.“Phong trào Bình dân học vụ ở Khám Lớn – Sài Gòn và nhà tù Côn Đảo trong kháng chiến chống thực dân Pháp”, Tạp chí Lịch sử Đảng.
4.Hồ sơ hiện vật Bảo tàng Lịch sử quốc gia.