Hiện vật có kích thước dài 27 cm, rộng 21,5 cm; bìa cứng bọc vải màu đỏ, trang bìa lót in dòng chữ: “Trường Nguyễn Ái Quốc - Sổ vàng - 1949”. Sổ mang số ký hiệu BTCM 1768/Gy 532, gồm 72 trang (kể cả các trang bìa lót).
Sổ vàng lưu giữ bút tích của 29 vị lãnh đạo, lão thành cách mạng và khách quốc tế trong các năm 1949-1950. Mở đầu là trang số 5 ghi lời huấn thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những trang tiếp theo là bút tích của nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các giảng viên đầu tiên của Trường Nguyễn Ái Quốc như: Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng, Cù Vân (Nguyễn Lương Bằng), Nguyễn Chí Thanh, Hoàng Quốc Việt, Đào Duy Kỳ, Trần Đăng Ninh, Lê Tất Đắc, Bùi Công Trừng, Lê Liêm, Hoàng Tùng, Hoàng Văn Thái, Hoài Thanh, Trần Huy Liệu, Hà Phú Hương, Lê Đình (Trịnh Đình Cửu), Lê Thanh Nghị, Trần Văn Giàu, Hồ Viết Thắng, Lê Văn Hiến, Hà Huy Giáp, Mộc Công (Hồ Tùng Mậu). Trang cuối Sổ vàng là bút tích của nhà báo Léo Figuères, Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Pháp, ghi lại cảm tưởng khi đến thăm Trường Nguyễn Ái Quốc, ngày 02/5/1950.
Căn cứ vào nội dung các trang ghi chép, Sổ vàng được xác định có niên đại từ 03/9/1949 đến 02/5/1950.
Nội dung tư tưởng của Sổ vàng
Những trang viết trong Sổ vàng tuy ngắn gọn nhưng chứa đựng nhiều quan điểm quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng về công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ cách mạng.
Trước hết, các bút tích khẳng định vị trí, vai trò chiến lược của Trường Đảng trong sự nghiệp cách mạng. Nhà trường được xác định là trung tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo và quản lý cho Đảng, Nhà nước, giữ vị trí then chốt trong quá trình xây dựng và phát triển cách mạng Việt Nam.
Các đồng chí lãnh đạo cũng nêu rõ những yêu cầu của công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, với những phẩm chất: lập trường giai cấp vững vàng, đạo đức cách mạng trong sáng, có năng lực tổ chức và lãnh đạo thực tiễn, trung thành tuyệt đối với lý tưởng của Đảng.
Một nội dung quan trọng khác được nhấn mạnh là phương châm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ. Việc học tập lý luận phải gắn liền với thực tiễn cách mạng Việt Nam. Trong đó, tập trung nghiên cứu, vận dụng và phát triển sáng tạo lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Thông qua tổng kết thực tiễn, rút ra bài học kinh nghiệm phục vụ công tác lãnh đạo và quản lý; đồng thời, tiếp tục bổ sung, phát triển lý luận để phù hợp với sự phát triển của cách mạng Việt Nam.
Các bút tích trong Sổ vàng cũng đề cập đến phương thức học tập và rèn luyện của cán bộ. Việc học tập tại Trường Đảng không chỉ nhằm nâng cao trình độ lý luận mà còn là quá trình tự rèn luyện tư tưởng, phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống để trở thành người cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên”. Tinh thần tự học, tự rèn luyện được nhấn mạnh như một yếu tố quan trọng để hình thành đội ngũ cán bộ ưu tú. Trong đó, đặc biệt lưu ý đến việc giữ gìn đạo đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân và tư tưởng cơ hội.
Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo của Đảng, Nhà nước cũng chỉ rõ những yêu cầu đối với việc xây dựng và phát triển Nhà trường. Trường Đảng cần được xây dựng toàn diện về tổ chức, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và nội dung đào tạo, đảm bảo phù hợp với yêu cầu cách mạng trong từng giai đoạn lịch sử. Hoạt động giảng dạy và học tập phải bảo đảm tính cách mạng, tính khoa học và tính dân tộc.
Giá trị của Bảo vật quốc gia
Những lời di huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo của Đảng, Nhà nước trong cuốn Sổ vàng đã đặt nền móng tư tưởng cho công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ của Đảng và định hướng phát triển lâu dài cho Trường Đảng - nơi đào tạo nguồn nhân lực chính trị chất lượng cao cho đất nước. Nội dung của Sổ vàng thể hiện rõ quan điểm: huấn luyện cán bộ là công việc gốc của Đảng, phải được tiến hành thường xuyên, kiên trì và có kế hoạch lâu dài.
Dù chỉ là những trang ghi chép ngắn gọn, Sổ vàng đã phản ánh khá đầy đủ tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta về vai trò của lý luận cách mạng, về mục đích học tập lý luận chính trị của cán bộ, đảng viên. Việc học tập lý luận không chỉ nhằm nâng cao giác ngộ lý tưởng cách mạng mà còn giúp hình thành năng lực tư duy khoa học, hạn chế sai sót trong chỉ đạo thực tiễn và góp phần rèn luyện phẩm chất đạo đức của người cán bộ.
Có thể nói, nội dung ghi trong Sổ vàng đã bao hàm nhiều nguyên lý và phương pháp của công tác giáo dục, đào tạo cán bộ trong điều kiện kháng chiến, đồng thời thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng đối với việc xây dựng đội ngũ cán bộ cho cách mạng Việt Nam.
Bảo vật Quốc gia “Sổ vàng Trường Nguyễn Ái Quốc (1949-1950)” tuy không phải là Nghị quyết hay Chỉ thị chính thức, nhưng lại là văn bản gốc đặc biệt quý hiếm, ghi lại trực tiếp những lời huấn thị và suy nghĩ của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí lãnh đạo tiền bối đối với Trường Nguyễn Ái Quốc trong những ngày đầu thành lập.
Giá trị của hiện vật không nằm ở vật chất hay hình thức mỹ thuật, mà đặc biệt nằm ở nội dung tư tưởng và ý nghĩa lịch sử được lưu giữ trong từng trang viết. Vì vậy, cuốn Sổ vàng có thể được ví như một “Kim sách” – một tư liệu quý phản ánh những định hướng quan trọng của Đảng về công tác đào tạo cán bộ trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Những trang bút tích trong “Sổ vàng Trường Nguyễn Ái Quốc (1949 -1950)” không chỉ là di sản lịch sử đặc biệt quý giá mà còn là nguồn tư liệu có ý nghĩa sâu sắc đối với việc nghiên cứu lịch sử Đảng, lịch sử giáo dục lý luận chính trị và công tác đào tạo cán bộ của cách mạng Việt Nam.
Lê Thị Hồng Thu